México, Distrito Federal I Enero - Febrero 2009 I Año 3 I Número 18 Publicación Bimestral IReserva de derechos N° 04-2008-03714320700-203 I ISSN: En trámite

 

 

 








 

 


 

 Raymundo Isidro Alavez. Profesor de Educación Primaria, egresado de la Escuela Normal Rural "Luis Villarreal” (El Mexe, Hidalgo). Su especialidad es en Psicología Educativa, por la Escuela Normal Superior “Justo Sierra” (Puebla). Obtuvo su licenciatura en Sociología por la Universidad Autónoma Metropolitana, Azcapotzalco. Posee estudios de maestría en Ciencia Política por la Universidad Nacional Autónoma de México, y un diplomado en Historia de México por la Academia Mexicana de la Historia. Es profesor de la Facultad de Estudios Superiores, Acatlán (UNAM), en las licenciaturas en Historia y en Ciencias  de la Comunicación; imparte el Hñähñu, su lengua materna, en el Centro de Enseñanza de Idiomas. Es columnista en el diario Síntesis (Hidalgo). 

 

En todos los pueblos existen mujeres y hombres que son motivo de llamar la atención por sus características personales; éste es el caso de uno de ellos que pueblan en esta región y que lleva por nombre, Bernardino Javier Martínez, mejor conocido como “el doctor”. Él es oriundo de la comunidad de Boxtha Chico, Municipio de San Salvador, uno de los veintinueve municipios que forman parte de la geografía del Valle del Mezquital, Estado de Hidalgo.

Hasta donde su  memoria  le alcanza, fue un niño huérfano de padre a muy temprana edad. Su progenitor se llamó Ponciano y era conocido como “chano”, y su madre Luisa, señora que había sufrido un accidente  del cual tenía problemas de cadera que los hueseros, (únicos médicos que podía consultar para las dislocaciones o rupturas de los huesos), no pudieron  corregir, por lo tanto, padecía de “cojera”, que le acompañó toda su vida.  Esta señora se ganaba la vida tallando pencas de maguey para extraer el ixtle para hacer ayates, y recolectaba hierbas en las milpas, para los puercos y gallinas, que canjeaba por unas tortillas o un poco de pulque, alimento que iba a parar en el pequeño estómago del “doctor”. 

 1

 

 “R a ñ’othe”: n’a ra b’ui ha ra B’atha B’ot’ohi

                                                     

Ha gatho ya hnini b’ui ya b’ehña ne ya ñ’oho ge mati pa ga nutihu po tengu ya b’ai  ge petsi nu’a jä’i, nuna ge’a n’a dige’u ge b’ui ha nuna hyodi, nuna häts’i ra thuhu ra Bernardino Javier Martínez, mi fädi ko ra thumthuhu ngu ra “ñ’othe”, mra mengu n’a ra t’uka hnini dige’a ra T’uka B’osta, ri kohi ha ra hyodi ra Nsalvado, n’a dige’u ya 29 ya Municipio ge hoki ra hyodi dige’a ra B’atha B’ot’ohi, ra hyodi ra Ñhunthe. 

Habu ra mfeni mi tsudi da beni, mra n’a ra bätsi ra hyoya ra nge’a ra dada xki tu,  xi mra t’uki mi nhyoya, ra dada mi fädi ngu ra “chano”, ra nänä mra thuhu ra Luisa, nuna nänä xki thogi n’a  ra ts’othogi dige’a mi petsi n’a ra xuhña dige’a ra hñuti ge ya hoka nkuma ndoy’o, (sehe nuya n’othe ge mi tsa da hoki ya ngum’i nehe ya ndoy’o xa u’aki), inbi tsa bi hoki xahño, po ra  nge’a mi “nk’unts’i”, ge nuna ts’onate ge bi japi bi ñ’oui gatho ra b’ui. Nuna nänä mi tähä ra m’ui te ra za mi pefi, mi texi ya y’e ya u’ada pa mi k’uti ra santhe pa da thoki ya dänjua, mi jonthi ya ndäpo ha ya huähi pa t’umbi te da tsi ya ts’udi ne ya oni, ge’a mi padi po r’a ya hme o n’a tuki ra sei, nuna hñuni mi t’umbabi ge’a mi tat’i ha ra t’uka mui ra “ñ’othe.

 2

 Desde muy pequeño se vio en la necesidad de ganarse un bocado, empleándose desde: tlachiquero, cargando el recipiente del mechal que es la  pulpa que se le extrae al maguey para que emane el aguamiel, pastor de ovejas, leñador; en fin, fue criado de otras personas con un poco de solvencia. El mote de “doctor”, se lo ganó por usar un saco, que alguna alma caritativa le regaló para protegerse del inclemente frío que por esta zona se siente en invierno. Era curioso verlo con sus pantalones roídos debajo de la rodilla, una camisa de color indefinido, quemada por el sol, debido al constante uso y por la tierra adherida en ella. De sombrero llevaba un “gorro” (copa de un sombrero viejo), con un orificio a la altura de la mollera; era de complexión delgada, por no decir desnutrida. Sus pies desnudos recorrían las zigzagueantes veredas angostas llenas de espinas de mezquite, cardos y púas de maguey por donde pasaban escuálidos jumentos, hambrientos animales que pepenaban macollos y ramoneaban retoños de mezquite y de otras plantas silvestres.  

Por las mañanas se sentaba en un tronco de maguey,  a veces en un trozo de nopal seco, o en una piedra que era utilizada como banco. Calentaba su frágil figura con las lengüetas del fuego que salía de uno de los lados del fogón rodeado de tres piedras que sostenía un comal de barro, encima del cual estaban unas tortillas de maíz martajado, porque había sido molido en un metate. Al lado se encontraba un molcajete que contenía una salsa hecha con chiles secos y xoconoxtle. Al otro lado, una olla de barro en hervor que contenía unos quelites deshidratados y, en ocasiones, nopales sin más aderezo que sal, servido en un plato ennegrecido y despostillado, porque cumplía la función de tapadera de la olla de frijoles o mole de olla, en lugar de agua un jarrito de pulque, y, por mesa, tenía a la sagrada tierra.

         En un costado de la fogata estaba echado su inseparable y fiel amigo “el pelotán del campesino”; ése era el nombre de un famélico perro de raza criolla color canela, pobre de estampa y de sangre; su hocico descansaba encima de sus patas delanteras, con la mirada atenta a los movimientos de sus amos. Él también esperaba su ración que consistía en una “gordita”.

En aquella época el periodo escolar era de febrero a noviembre. De los diez años que fue a la escuela, algunas veces pasó del primer año, lo inscribían en segundo, pero a la primera semana de haber iniciado el nuevo curso lo regresaban a primero, debido a que en los dos meses que eran de vacaciones se le había olvidado el producto de los diez meses aprendidos con tanto sacrificio.

3

 

Xi mra t’uki bi ñäti ra b’edi da dähä n’a ra zeki ra hme te ra za  bi mpefi: dega y’afi, mi ndude ra nkäximfi,  ge’a ra ngäbo ra ñomfi ra u’ada  ge mi hat’i pa da   migi ra t’afi, bi fay’o ya deti, dega xuza, bi m’ego dige’a mar’a ya jä’i mi jababi n’a tuki ra boja. Ra nthumthuhu ra “ñ’othe” bi tähä po ra nge’a mi hä n’a ra he ya mäkä, ge n’a ra hoga jä’i mi umbabi dega baha pa da daki nuya dänga tse ge nuna zeka hai xi tatabi nuya zänä xi tagi ya tse. Mi unga ra thede nu’a ra thandi ko ya pikaxexgo xki ntuni ri ngati ha ya ñähmu, nu’a ra pahni inbi fädi xahño ra kuhu, xki nzät’i ko ra hyadi, xki hä ndunthi ne po ra hai xki nkuet’e, dige’a ra fui mi häts’i n’a ra “gorro” (ra  t’uka tsant’i ra ndäxjua fui), ko n’a ra otsi ha ra ndehe, mi nthandi n’a  ra yot’a bätsi mi othobi ra nzaki, ya t’uka ua mi y’o ñ’oua mi deni ha ya ñ’u xki nkäxni xi mra nts’ut’i mi ñuts’i ya b’ini dega t’ohi, ya zunja ne ya b’int’a ya u’ada po habu mi thogi ya noxka nondo, ya ndumthuhu mbon’i ge mi jondi ya ts’uta, ya bätsi ya u’ada ne mi tsapabi ya r’oho ya t’ohi ne mar’a ya mbänga ndäpo.

Gatho ya xudi mi hudi ha n’a ra ñämfi, n’andi ha n’a ra ndunza dega yot’a xät’o, o  ha n’a ra do, ge’u mi hä dega nthuhni. Mi pati ra t’uka b’ai ko ya jäne ra tsibi mi poni ha n’a ra hyo ra nt’uspi xki thet’i ko hñu ya do ge’a mi totse n’a zeki ra doy’o, maño dige’a ra doy’o mi ha mi tä r’a ya ts’oguhme xki thoki dega tsast’adethä ra nge’a xki nkuni ha n’a ra juni, ha ra hyo nuna nt’uspi mi tits’i n’a ra mada ge mi kä ra thont’añ’i xki thoki dega yot’a ñ’i ne ra ixkähä. Ha man’a ra hyo n’a ra ts’oe ha mi punts’a nzani r’a ya yot’a k’ani,  n’andi r’a ya  yot’a xät’ä honsehe mi  peui ra u, nuna ntsi mi xit’i ha n’a ra mbot’a ne done mohi, ra nge’a mi thuts’i n’andi dega njäm’í dige’a nu’a ra ts’oe  dega ju o mar’a ya iki  ra t’ot’i: pa da dut’a ra ntsi mi tits’i n’a ra t’uka b’ada ra sei, ne po ra mexa mi hä ra  mäka xihmai.

Ha n’a ra hyo dige’a nu’a tsibi mi b’eni ra ñ’oui nu’a inmi u’ege dige’a “ra tsant’i ra memthä”, njabu mra thuhu n’a ra noxka tsat’io mra kuhu ra ut’zai, ra hyoya dega b’ai ne dega ji, ha ra ts’one mi tsaya maño ha ya y’e, ko ra nthandi mi huts’i ha ya hmu nub ’u mi ñ’oni. Nu’a nehe mi tom’i ra zeka ntsi ge mi n’a ra t’uka  “ts’oguhme”.

Ha nuya jeya bi thogi ra nzadi mi fudi ra zänä ra febrero ne mi juadi ha ra zänä ra noviembre, dige’u ya r’et’a zänä ge bi ma ha tat’a jeya ha ra nguzadi n’andi mi thogi ra mudi ra jeya, mi thutsabi ra thuhu ha ra nyoho ra jeya, pe ra mudi ra yotopa xki fudi nu’a r’ayo jeya mi jotsi man’aki ha ra mudi jeya, ra nge’a ge nuya yoho ya zänä ge mi tsaya xki pumfri gatho nu’a xki pädi ko ndunthi ra ts’edi nuya r’et’a zänä.

4

 

El profesor Tomás Martínez Rangel fue el fundador de la única Escuela Primaria con que cuenta esta comunidad que lleva por nombre “Jaime Nuno”. En algunas ocasiones se ausentaba para atender a padres de familia o para acompañar a las autoridades del lugar a las comisiones para hacer gestiones de varios servicios que ahora disfruta la comunidad y de otros pueblos circunvecinos, como lo es el de irrigación con aguas negras. Al salir dejaba encargados a los alumnos con los más grandes. En los cuadernos del responsable ponía algunas operaciones de matemáticas o ejercicios de español. Esta práctica suele suceder en las escuelas unitarias, que son atendidas hasta tres grados en un turno.

El “doctor”, con el fin de que su paladar se endulzara, era objeto de bromas. Sus compañeros le hacían travesuras; uno de ellos le pidió que se comiera tres gises. Al terminar le obsequiaba un dulce o una moneda que posteriormente se la volvían a quitar para jugar a las canicas. Esta malicia infantil, provocaba que varias veces se escurrieran gruesas gotas de lágrimas sobre las pálidas mejillas del “doctor”. Lloraba en silencio, sin quejidos, como lo hacen varias personas de su estirpe ante las carencias e injusticias que se padecen.

Los adolescentes indígenas, a diferencia de los citadinos, tardan en entrar a esta etapa de la vida, debido a diversos factores como: la alimentación, pero sobre todo por el trabajo físico que desempeñan para ganarse el sustento. Además pasan sin experimentar tantos problemas como el adolescente de la ciudad. Para esta época nuestro personaje ya se empleaba por un salario como jornalero agrícola, conviviendo y defendiéndose de los abusos de los demás con agresividad verbal y, en ocasiones, en forma física. Con el producto de su primera semana laborada se compró sus primeros huaraches, ropa usada que se podía adquirir el día miércoles en Actopan (día de plaza) y su sombrero que por cierto le duró poco por ser objeto de bromas pesadas de parte de los demás. Éste y otros más generalmente terminaban con el ala hecha jirones o apachurrado por pisotones.

Los pueblos de la región organizan fiestas religiosas, pocas de índole civil; sufragan los costos por cooperación entre ellos; también, a través de mayordomías. Ahorran durante todo el año para darles de comer a los integrantes de la música de viento y a toda persona que quiera comer sin pago alguno. El menú es casi siempre mole rojo o verde con piezas de pollo, arroz,  frijoles; todo servido en un solo plato.

 5

 

Ra xahnate mra thuhu ra Tomás Martínez Rangel, ge’a mi futi nuna ngu nsadi ge’a sehe petsi nuna t’uka hnini ge bi thutsabi ra thuhu ra “Jaime Nuno”, ha r’a ya pa mi poni  pa da ñäui ya dada ya bätsi o pa da meui r’a ya nzaya dige’a nuna t’uka hnini pa da nei da t’adi ra mfats’i pa da t’ot’e r’a ya b’efi ge xa t’ot’e ha nuna t’uka hnini ne mar’a ya t’uka hnini kohi getbu , ngu pa ri ñ’unthe ya uähi ko ya b’othe. Nub’u mi poni mi tetebi nuya bätsi mra dängi ne man’a  mi pädi, ha ya hem’i mi thutsabi r’a ya b’ede pa da bädi da ot’e ya uenda o r’a ya b’efi pa da bädi da nuti ne da y’ofo ra ñämfo xahño, nuna b’efi ge njabu ra nthoki ge nubia mapaya ha ya ngu nsadi ha ya t’uka hnini, habu n’a ra  xahnate sehe utabi nhñu njeya  ha n’a zeki ra pa ne ko n’a sehe ra njut’i. 

Ra “ñ’othe” ko ra njätsi da ugi ra ne, ya ñ’oui mi ot’abi ya ts’okate, n’a dige’u bi apabi da tsi hñu ya zeki ra  näni ko nge’a mi y’ohni, xki juadi mi umbabi n’a ra dodfi o r’a ya nxani ya boja ge’a m’efa mi hänbabi ra nge’a mi ñ’eni ha ya kanicas. Nuna hñäkuate mi ot’abi ga bätsi mi japi ge ndunthi ma iki ra “ñ’othe, mi taxki ya dänga tagi ya gida ha ra hmi xki hat’i dega nguentí, mi zoni dega njone inmi nk’e ngu ot’e ndunthi ya jä’i petsi nu’a ra y’u nub’u ja ra hyoya ne nub’u otho ra ts’utui pa ge’u.    

Ya bätsajä’i mudimehai, n’añ’o ya b’ui ko nge’u nuya bätsajä’i ya  mehnini inga mänta kut’a ha nuna zeki dige’a ra b’ui, ra nge’a ja n’añ’o ya  ts’oki pa inga mahyegi: ngu te gatho tsi, pe nu’a petsi ra juadi hmä po ra b’efi xa hñei nu’a gatho pefi pa da dähä pa ñuni. Nehe thogi nuya mponi thogi, inte tsa ndunthi ya xuhña ngu thogi  nuya bätsajä’i ya mehnini. Po nuya jeya nuna já’i di ñähu mi mpefi dega  memthä, mi ñ’oui ra b’efi ne mi totsabi dige’u gatho ya ñ’otsa mi ot’abi mar’a to’o mi ñ’oui ha ra b’efi, mi thädi ko ya ts’ohni nu’a mi t’ot’abi  n’andi ko ya npuni. Ko ra mudi njut’i ra yotopa bi mpefi ba tai ya mudi zesthi ne ya ngänga dutu bi tai ha ra tai nuni Mañuts’i (ra pa ra tai), ne bi tuki n’a ra r’ayo fui maske inte bi tsetuabi ra nge’a bi t’otuabi ra hñäkuate ko nge’a ne nu’u mar’a mi tai, mi tuni nu’u mi ntheui. Nuna ne mar’a mi tai mi juadi mi tunbabi, mi ts’uzeni o mi net’i ko ya hnet’i. 

Ya t’uka hnini dige’a nu’a ra hyodi hoki ya ngo pa da beni ya nkamfri n’a tuki dige’a mar’a ya feni, jut’i ya b’ohnña po gatho  ya mfaste  dige’u, nehe b’ui ya b’etri,  nuya jä’i jonthi  ra boja gatho ra jeya  pa da umbabi te da tsi ya memt’a ya hoka nzafi nehe to’o da ne da ñuni ne inda ne inte ma boja  da jut’i. Nuna ntsi ge nzäi t’uni ra mem’a ñ’i ra theni o ra k’angi ko n’a zeki ra oni, ra arro ne ra ju gatho xituabi ha n’a ra mohi.

 6

 

La quema de juegos pirotécnicos es una de las pocas distracciones con que se cuenta, además de las misas y procesiones. En una festividad de estas, en el Municipio de Santiago de Anaya, el día de su santo patrono “Santiago Apóstol” a fines del mes de julio, comunidad distante a diez kilómetros de Boxtha Chico “el doctor” fue a divertirse en este festejo. Iba recorriendo los puestos de chalupas, tacos, pulque y cervezas, cuando vio que uno de los “cuates”, Rafael, gemelo de Moisés de apellido Vargas del pueblo vecino de Teofani, aprovechando que el propietario de un puesto de elotes hervidos se distrajo, viendo el caminar provocativo de una chica afortunada por dones que la naturaleza le dio, agarra un elote sin pagarlo. Los otros que iban con él hicieron lo mismo. “El doctor” los imita, agarrando el suyo, y en eso el dueño de los elotes alcanza a verlo y sin decirle “agua va”,  toma el palo con que movía dichos elotes del cazo y le arrima un solo golpe a la altura de la cabeza y la espalda. El “doctor” fue a dar allá por el suelo semiinconsciente, pataleando y con espuma en la boca; en eso el “cuate” Rafael ve lo que le sucedió al “doctor” y llama a sus compañeros para tundirle al ofensor, Bernardino a quien echaron sobre la plataforma de un carro de redilas como un bulto, y continuaron la diversión. Pero al rato lo dejaron en su choza de pencas de maguey. Vino a despertar al día siguiente sin recordar nada, tal vez por el golpe o por lo empulcado que estaba que ni se acordó de esto.

En las bodas y fiestas de quince años, es el primero en bailar con la novia o quinceañera; es aventado para pedir las piezas y para bailar con las chicas de la ciudad, que seguramente por compasión aceptaban acompañarlo. No hay fiestas en que no esté presente y que no baile con las muchachas o señoras visitantes, y si no lo acompañan, se pone a bailar solo.

Entre las pocas distracciones que tiene un jornalero es la de hacer albures y bromas pesadas a los demás y emborracharse con pulque o bien viendo pelear a otros, tal es el caso de nuestro personaje. En cierta ocasión que no tenía dinero para beber, estaba sentado, alejado del resto del grupo y lo llamaron para que participara en una apuesta de cinco litros de pulque. Su contrincante el llamado “Lario”, más alto y de unos cuarenta kilos de peso más que él. La regla fue no golpearse la cara; tampoco en la cabeza. Pero le fue “como en  feria”, a tal grado que al día siguiente soltaba unos lastimeros quejidos al caminar, pero no se rajó y pudo beber pulque  gratis.

7

 

Ra ts’ot’i ya nt’eni xa thoki dega tsibi  ge’a n’a  tuki ja pa gi handi ne gi ode ra mixa nehe da boni ra nthet’i ra nzunda. Ha n’a dige’a nuya ngo mi ja nuni la hnini ra thuhu ra  nthenga hai ge nubia fädi ko ra thuhu ra  Santiago de Anaya. Ge mi t’otuabi ra ngo ra mäka hmu ra “Santiago Apóstol” ra ngätsi ra zänä ra julio, nuna hnini ri ngohi ngu r’et’a m’o ra nteni dige’a ra t’uka B’osta. “Ra ñ’othe” bi ma da handi nuna ngo. Mi y’o mi handi ya mpa ntsänga hme, ya pants’ahme, ya sei ne habu mi mpa ya jutsa dehe, ham’u bi nuti ge n’a ra go mra thuhu ra Rafael ge’a mi ngoui ra Moisés mi petsi ra yonthuhu ra Vargas mra mengu n’a ra t’uka hnini ra thuhu ra nt’ofani, bi handi ge to’o mi pa ya fat’a mänxa mi nuti hanja ra y’o n’a ra nxutsi, ngu mi xaxi ra mfeni gatho to’o mi handi nu’a ra mehai bi umbabi, bi mihi n’a ra mänxa ne inbi jut’i nu’u mi teni mi jabu nehe, ra “ñ’othe”, bi feti bi gu ra meti nu’a bi npunts’i to’o ra meti ya mänxa “inte bi xipabi” bi ju ra za nu’a ra nt’äni ya mänxa bi umbabi n’a ra nthont’i ha ra hmayuja, ri ngohi made ra ñäxu ne ra xutha. Ra “ñ’othe ba tagi ri ngepu ha ra hai, bi umbabi n’a ra hodu mi uäts’i ra ua, mi t’iki ne bi bonga ya fugi ra ne. Nub’u mi  npunts’i ra “Rafe” bi handi te bi t’ot’abi ra “ñ’othe” ne bi mati ya ñ’oui pa bi umbabi r’a mpetk’u  to’o bi muni, ra Berna bi t’ents’i maño ha n’a ra boja, bri fote  ngu n’a ra r’oza ne nuyu bi teni bi y’o dega mpaha. Mi nde n’a tuki bi ts’ogi ha ra t’ungu xki thoki ko ya y’e ya u’ada, ba ehe da nuhu ra hyats’i man’a ra pa, inte mi beni, pode po nu’a ra nthont’i o po ra ntixfani dega sei xki tsi. 

Ha ya nthäti ne ya ngo dega r’et’a ma kut’a njeya ge’a ri mudi nei ko ra nxutsi ri nthäti ra to’o bi t’otuabi ra ngo, ingi petsi ra ntsu pa da adi to’o da neiui, nehe ko ya nxutsi ri ñ’ehe nuni ya hnini, ge pode  ri nhueke ge poni da ñ’oui da neiui. Otho ra ngo ge inda ma da b’ai nubu ne ge inda nei, nub’u ya nxutsi o ya b’ehña  xa nzonte ingi ne da neiui, da nei sehe,

Dige’a ya tuki ya mpaha da metsi ya menthä ge’a ya hñädondo, da ot’abi ya tsokate mar’a ya jä’i, da ntixfani ko ra sei o nehe da handi ya ntuhni da ot’e mar’a. Ngu  bi ot’e n’aki ma jä’ihu ge inmi hä ra boja pa tai ra dai ra sei pa da tsi, mi hudi ri ngepu dige’a ra t’uka munts’a jä’i ge mi ntsithe, bri hmati pa da t’ot’e n’a ra ntähä dige’a kut’a nt’eni ra sei, bri thänbabi n’a ra nzute ge fädi ko ra thuhu ra “Lario”, man’a mxa hñets’i ne mi petsi ngu yoho n’ate ya kilo  dige’a mi petsi, Ra nkähi bi t’ot’e ge inda mpuniui ha ra hmi ni ge’a ha ra ñäxu. Di mä pa ge’ihu, ngu t’ena bi thotsi  “ngu n’a ra ngo,” nu’a man’a ra pabi hyats’i  mi hegi r’a ya hmafi ne ya nk’e ra nge’a xi mra ñ’u nub’u da tsapi da y’o, pe inbi gohi ri mote ne bi bet’i ya sei, inte bi gut’i.

 8

 

Es de hacer notar que las personas que tenían pulque, pocas veces lo producían con el fin comercial, sino por el placer de convivir y compartir el espumoso y blanco brebaje, que es como suero de queso, contenido en una jícara o un jarro, por la que pasaban los labios de los convidantes. Después de beber, limpian con la palma de la mano el lugar donde se posaron los labios en el  recipiente,  antes de pasarla a otra persona.

De las pocas veces que trabaja para comprar su alimento insustituible que es el pulque, como requisito pide dos comidas, pero para hacer tiempo se escapa por los matorrales. Aparenta realizar sus necesidades fisiológicas en un promedio de seis veces de un lapso de  media hora cada una, otra misma cantidad para tomar pulque, la finalidad es hacer tiempo y evitar el desgaste físico. Del tiempo contratado trabaja menos de la mitad de las horas contratadas, comentan contemporáneos de don “chano” que él también tuvo las mismas costumbres para evadir el arduo trabajo del campo, hasta en esto tienen que ver las leyes de la herencia.

Un domingo como a las cuatro de la tarde se corrió el rumor de que había una carrera de caballos organizada por Cirilo, quien apostó dos cartones de cervezas al competidor del pueblo de Boxaxni y lo pagaba el perdedor. El “doctor”, llegó con una gallina debajo de las axilas apostándola por medio cartón de ese líquido amargo; nadie le hizo caso y en eso llegó su compañera de la intimidad, la “Juanchis”. Esta señora había llegado un día a visitar a una familia y “el doctor”, se la apropió y vivió con ella. Por esas fechas sonaba mucho el apellido de un dirigente político de apellido de la Madrid, también así se conoce a la señora “Juana de la Madrid”. Le reclamaba que por qué se había traído a la gallina que estaba empollando y, como estaba muy molesta, le manoteó a su hombre. Como consuelo de esto, “el doctor” tomó para olvidar los sinsabores que da la vida.

Estas escenas eran frecuentes. El otro día,  muy caluroso por cierto, el pulque se agota pronto, escasea en muchos lugares en donde se vende, sólo faltaba pasar por la casa de la “Linda”, su nombre verdadero es Hermelinda Ángeles. Bernardino pide a la “Juanchis” que pregunte si había este remedio para la sed. Él parado en el camino no quería pasar, tenía una deuda, no había ido a “quebrar” unos magueyes, (así se le llama al proceso de extraer el corazón de este agave y prepararlo para raspar). Hermelinda se compadece de ellos; acepta vender algo de pulque, pero antes pide que el “doctor” pase, sirve en una jácara que trae en la mano, pero para desquitar su coraje ella pide a la “Juanchis” que le de un trompazo en la mera boca del “doctor”. La “Juanchis” mira la jícara,  voltea la vista a donde estaba parada su pareja y se retira un poco para tomar.

 9

 

Ga ot’e ga udi  ge ya jä’i ge tsi ya sei, n’a tuki maiki da xit’i pa da mpa, xit’i po ra paha pa da ñojui nu’a  ra ntaxi ko ra fugi ñ’ethi, ge ri nthe ngu ra githe pigi ya gexo, mpo ha n’a ra ximo o n’a ra b’ada, ge habu huts’i ya xine nu’u thogi nu’u to’o ri nxepi, M’efa da b’et’i da thuki ko ra y’e habu bi hutsi ra ne to’o bi b’et’i ha nu’a ra mpo sei, ebu da umbabi mar’a ya jä’i.            

Dige’a n’a t’uki ya pa ri mpefi pa da tai nu’a da tsi ge ingi pote ge ra thuhu ra sei, ngu n’a ra nt’adi pa da mpefi,  adi yoho maiki da ñuni, pa da ot’e da b’edi ya mapa ri ñ’ogi ha ya ndäpo, ngu t’ena pa da ot’a ra thäb’i ha ngu r’ato maiki, habu da hudi ngu made ra ora tat’a n’a, man’a ya iki nehe pa dama da tsi ra sei,

atho nuna ot’e ge pa inda mpefi, inda ntsabi ne inda thege ra ts’edi. Dige’a nu’a ra pa da mpefi inda zot’e ni made ra pa, ena gatho to’o bi fädi ra dada nu’a ndu ra “chano” ge nehe mi njabu ko nuya nzäi mi petsi, pa da u’ege dige’a ra b’efi ha ra b’atha ne inmi tsabi, ge nuna ri ñ’ehe da nu ya b’epi ra mehai dige’a ya tsogi. 

N’a ra pa, mra ndomingo, ngu ra goho ra nde, bi y’o ra b’ede ge ma xa nja n’a ra ntähä dega r’ihi ya fani ge bi tsani n’a ra n’oho ra thuhu ra “lilo”, ge’a bi ents’i n’a ra ntähä dega yoho ya karto dega jutsa dehe, ko n’a ra mengu ra t’uka hnini ra thuhu ra B’oxaxni, ge xa jut’i to’o xa b’edi. Ra “ñ’othe “bi tsoho ko n’a ra oni mi tsati ha ra kaxju mi ents’i ra ntähä po made ra karto dige’a nu’a ra dehe xa njuts’i ge into bi ot’abi ma zu. Ha nu’a, bi tsoho ra ñ’oui to’o b’eniui nu’a ra ”Juanchis”, nuna b’ehña, bi tsoho n’a ra pa da nk’ohni n’a ra m’ui ne nu’a ra “ñ’othe “ ha bi zämi nubu, bi ja ra meti ne bi b’ui ko nge’a. Po nuya pa xi mi  nt’ode n’a ra yomthuhu dige’a n’a ra pinhyo De la Madrid, nehe njabu fädi nuna b’ehña “Juana de la Madrid”. Bi ñ’ani hanja ba tsi nu’a ra oni ge mi kai ya mädo, mi hui, ne xi mi poho ra kue bi petuabi ra ne ra däme, pa bi hu ra mui ra “ñ’othe” bi bet’i ya jutsa dehe pa da pumfri nuya ts’othogi ge unga ra b’ui.

Nuna thogi nzäi xi mi nja, nu’a man’a ra pa xi mi ot’e ndunthi ra  pahyadi, ra sei juadi mont’a, thege mont’a ha ya ngu habu ri mpa, honsehe mi b’edi da thogi ha ra ngu ra”Linda”, nuna b’ehña ge ra thuhu majuäni ra Hermelinda Ángeles. Ra Berna bi b’epabi ra  b’ehña ra “Juanchis” ge da nt’ani xama mi ja nuna ñ’edi pa ra nduthe, nu’a mi b’ai ha ra ñ’u inmi ne xa thogi, mi petsi n’a ra thai, inbi ma da “tehmi” r’a ya u’ada (njabu thutuabi nu’a ra b’efi nthoki pa da hämp’abi ra mui ra u’ada pa ñätsi da at’i). Ra Hermelinda bi hnuke dige’u, bi ena ge aha  da papabi n’a tuki ra sei, pe met’o bi adi ge ra “ñ’othe” xa thogi, mi b’ai getbu bi xituabi ha n’a ra ximo ge mi hä ha n’a ra y’e, pe pa da k’otsi nu’a  ra kue mi ñ’oui bi enbabi ra “Junchis”ge met’o da umbabi n’a mpuni

 10

 

Puntería y “zaz” se oye un sonido seco, que hizo fluir el líquido viscoso rojizo de la boca y de las fosas nasales de “el  doctor”. Éste se limpia con el dorso de la mano; la hemorragia no cede, entonces desanuda las dos extremidades de su camisa, que tenía amarradas a la altura de la cintura; arranca dos trozos de tela, los hace bolita y las pone en cada orificio de la nariz, con sus manos temblorosas toma la jícara que antes ya había sido absorbida por Juana. Los asistentes, junto con Hermelinda, no paraban de reír a carcajadas por la exhibición.

Hace pocos años, se construyó la carretera asfaltada de la Lagunilla al Boxtha; “el doctor” fue empleado con el puesto de vigilante por las noches. Dicha actividad no la pudo cumplir con seriedad puesto que sólo se iba a dormir encima de los materiales de la construcción y de fierros; sólo duró seis semanas de encargado; tardaron para pagarle, y cuando lo hicieron, fue en un solo pago que al recibirlo no podía dar crédito de cuánto tenía. Pidió a varias personas que le contaran una y otra vez cuánto era y le dijeran la cantidad. Algunos lo tildaron de presumido; lo cierto es que no había tenido en sus manos tanto dinero junto que ni siquiera sabía cuánto era. Este dinero duro poco; se terminó porque invitaba a sus amigos a beber, cosa que hacían muchos. “El doctor” toda la vida está bajo los efectos de ese elixir sagrado que hace olvidar las penas, angustias, situación material, bien reza un dicho popular que “borracho y dormido se olvida lo amolado.” El “doctor” siempre está protegido en los sagrados brazos del Dios Ometochtli, que significa dos conejos en la Lengua Náhuatl. Los mexicas lo tuvieron como la deidad del pulque. Algunas personas le atribuyen también el atributo de la Diosa Mayahuel el ser la Diosa del pulque. Estos tienen la misma descendencia en la leyenda de los cuatrocientos conejos.   

Los facultativos no se ponen de acuerdo a qué viene la afición de beber. Unos dicen que es para compensar algunas calorías ausentes en los alimentos que uno consume; otros, debido a la falta de voluntad del bebedor para separarse de la adicción que causa esta bebida, mientras que  los terceros aseguran que es por imitación y los demás afirman que es debido a las causas de la  genética. Lo que sí también influye es la forma de haber vivido desde niño, como externara con mucho acierto el poeta Rubén Darío en Cantos de vida y esperanza  que dice:

 11

 

ha ra ne ra “ñ’othe”. Nu’a ra b’ehña bi nuti ra ximo ne ebu bi mpunts’i pa da handi habu mi b’ai ra däme, bi njuki n’a tuki pa da ät’abi xahño “zaz” bi nt’ode n’a ra mpet’ane xi nts’edi, ge bi ot’e da boni n’a ra thehe mxa ntheni ne xi ri mpet’e ha ra ne, ha ra xiñu ra “ñ’othe”. Nuna ñ’oho bi thuki ra ne ko n’a ra y’e, nu’a ra ji inbi tsaya da boni, ebu bi xoti yoho ya hyo ra pahni ge mi thutsi po ra hñuti, bi tuni bi poni  yoho ya t’uka zeki dige’a nu’a ra dutu, bi ot’e ya t’uka tsant’i ne bi fäti ha tat’a n’a  ya otsi ra xiñu, ko ya y’e mi uät’i bi mihi ra ximo ge xki juadi xa tsiki ra Juana. Nu’u to’o mi b’ai getbu ko ra Hermelinda inbi tsaya dega thede, xi ts’edi mi nthede po nu’a ra nt’ot’e.

Ot’e n’a tuki ya jeya, bri thoki ra nxikañ’u bri kots’i ra chapopote dige’a ri ñ’ehe dige’a Ndexu pa ri mani B’osta. Ra “ñ’othe” bi mpefi nubu bi t’umbabi dega nzute dega xui, nuna b’efi inbi tsa da pefi xahño ra nge’a ge honsehe mi pa ha nuna b’efi pa da ähä mi hñots’e maño dige’a ya boja ne mar’a ya mpefi. Honsehe bi tseti r’ato ya yotopa dige’a nu’a ra b’efi, inbi jutabi mont’a ra njut’i ne habu bi häni nu’a ra boja bi t’umbabi gatho. Ha mi hä gatho nuna boja inbi kamfri hangu mi petsi. Bi apabi n’añ’o ya jä’i pa da pede n’a ne man’a maiki ne da xipabi hangu mi petsi. R’a ya jä’i bi enbabi ge xi mra ñ’ets’i, ge ga mä majuäni ge hinham’u xki petsi ha ra y’e nuna ra ndunthi ra boja xa munts’i inmi pädi hangu ra boja mi ge’a. Nuna boja bi tseti n’a tuki ya pa  bi juati mont’a  ra nge’a bi ñojui ya ñ’oui pa da tsitheui, ge nuyu já’i ri hneki ndunthi. Ra “ñ’othe”gatho ra b’ui xa tsi nuna mäka dehe ge ot’e da mpumfri ya ntsom’i ya ts’othogi ne ra nhyoya ya jä’i: ri nxadi n’a ra hmä xi fädi habu ra za ge “ra ntixfani ne ra t’ähä gi mpumfri ri nhyoya”. Xa ntehe po ya mäka y’e ra  Ajuä ra Ometoxli ge poni ra thuhu ra Yoho B’anjua ge njabu mä ra Hñäki ya Ndeznä. Nuya Ndeznä bi petsi ngu ya nzunda ra sei. Mar’a ya jä’i ena ge nehe ra Maki Me ra Mayáhuel ge’a nehe ra Mäki Me ra u’ada. Nuya nzunda petsi mahyegi ya y’u ha nu’a ra b’ede dige’a ya goho nthebe ya b’anjua. Ya ñ’othe ingi huts’i ra nkohi ge habu ri ñ’ehe nuna mpaha pa da ntsithe. R’a ena ge pa da nzot’e r’a ya nzaki ge othobi nu ya ntsi di tsihu, mar’a ra nge’a othobi ra paha pa da ts’ogi dige’a ra ts’ithe, ya nhñu ra nge’a feti to’o tsithe. Nu’u mar’a ri ñ’ehe ngu ra tsogi ma dadahu. Nu’a ge nehe ri ñ’ehe nu’a hanja gatho sta b’uihu digeb’u ma nbätsihu, ngu bi mä ko ndunthi majuäni ra hogats’on’ahmä  ra Rubén Darío ha “Ra ntuhu dega b’ui ne ra bendom’i ge bi mä:  

 12

 

        “Yo supe de dolor desde mi infancia;

                mi juventud ……¿fue juventud la mía?,

             sus rosas aún me dejan su fragancia,

una fragancia de melancolía”.

 

Es entonces, que se buscan antídotos momentáneos de este gran mal que es la melancolía. Algunas personas saben manejar muy bien esta sensación y la transforman en momentos de dicha, viven felices, disfrutan de sus logros y aspiran a obtener más; en tanto que otros caen en su influjo y se autodestruyen poco a poco.

 

13

 

“Nugi da pädi ra ñ’u digeb’u ma nbätsi;

Ma nbäsjä’i…… ¿ bi nbäsjä’i ma meti?,

Ya  noxadoni   bi tsogi ra mfänt’i,

N’a ra mfänt’i dega ndumui.

 

 

Ebu ge ri  thoni ya ñ’ethi pa nuna dänga hñeni ge ra thuhu ra ndumui. R’a ya jä’i pädi da et’i ra b’ui xahño nuna ntsa ne ri punt’i ha ya n’amitho  pa da b’ui ha ya mpaha, b’ui mpaha   ri johya, tsa ma kui nu’a xa tsupabi ra ts’edi xa ot’e ne tom’i da hohi man’a tui: nu’u mar’a ingi pädi da njabu, tso ha ra y’e  nuna ts’o nzäi ne ri njuadi sehe r’ama  tuki ne r’amats’u                     

 

 

 

destiempos.com  I  Año 3 I  Número 18 I  2009 ©

volver al índice  

Copyright 2006-2009- destiempos.com - All Rights Reserved -