En todos los pueblos existen mujeres y hombres
que son motivo de llamar la atención por sus
características personales; éste es el caso de
uno de ellos que pueblan en esta región y que
lleva por nombre, Bernardino Javier Martínez,
mejor conocido como “el doctor”. Él es oriundo
de la comunidad de Boxtha Chico, Municipio de
San Salvador, uno de los veintinueve municipios
que forman parte de la geografía del Valle del
Mezquital, Estado de Hidalgo.
Hasta donde su memoria le alcanza, fue un niño
huérfano de padre a muy temprana edad. Su progenitor
se llamó Ponciano y era conocido como “chano”, y su
madre Luisa, señora que había sufrido un accidente
del cual tenía problemas de cadera que los hueseros,
(únicos médicos que podía consultar para las
dislocaciones o rupturas de los huesos), no
pudieron corregir, por lo tanto, padecía de
“cojera”, que le acompañó toda su vida. Esta señora
se ganaba la vida tallando pencas de maguey para
extraer el ixtle para hacer ayates, y recolectaba
hierbas en las milpas, para los puercos y gallinas,
que canjeaba por unas tortillas o un poco de pulque,
alimento que iba a parar en el pequeño estómago del
“doctor”.
1
“R a ñ’othe”: n’a ra b’ui ha ra
B’atha B’ot’ohi
Ha gatho ya hnini b’ui ya b’ehña ne ya
ñ’oho ge mati pa ga nutihu po
tengu ya b’ai ge petsi nu’a jä’i, nuna ge’a
n’a dige’u ge b’ui ha nuna hyodi, nuna
häts’i ra thuhu ra Bernardino Javier Martínez, mi
fädi ko ra thumthuhu ngu ra “ñ’othe”, mra mengu n’a
ra t’uka hnini dige’a ra T’uka B’osta,
ri kohi ha ra hyodi ra Nsalvado, n’a dige’u
ya 29 ya Municipio ge hoki ra hyodi dige’a ra B’atha
B’ot’ohi, ra hyodi ra Ñhunthe.
Habu ra mfeni mi tsudi da beni, mra
n’a ra bätsi ra hyoya ra nge’a ra dada xki tu, xi
mra t’uki mi nhyoya, ra dada mi fädi ngu ra “chano”,
ra nänä mra thuhu ra Luisa, nuna nänä xki thogi n’a
ra ts’othogi dige’a mi petsi n’a ra xuhña
dige’a ra hñuti ge ya hoka nkuma ndoy’o, (sehe
nuya n’othe ge mi tsa da hoki ya ngum’i nehe
ya ndoy’o xa u’aki), inbi tsa bi hoki xahño, po ra
nge’a mi “nk’unts’i”, ge nuna ts’onate ge bi
japi bi ñ’oui gatho ra b’ui. Nuna nänä mi
tähä ra m’ui te ra za mi pefi, mi texi
ya y’e ya u’ada pa mi k’uti ra santhe
pa da thoki ya dänjua, mi jonthi ya ndäpo ha ya
huähi pa t’umbi te da tsi ya ts’udi ne ya
oni, ge’a mi padi po r’a ya hme o n’a tuki
ra sei, nuna hñuni mi t’umbabi ge’a mi tat’i ha ra
t’uka mui ra “ñ’othe.
2
Desde
muy pequeño se vio en la necesidad de ganarse un
bocado, empleándose desde: tlachiquero, cargando el
recipiente del mechal que es la pulpa que se le
extrae al maguey para que emane el aguamiel, pastor
de ovejas, leñador; en fin, fue criado de otras
personas con un poco de solvencia. El mote de
“doctor”, se lo ganó por usar un saco, que alguna
alma caritativa le regaló para protegerse del
inclemente frío que por esta zona se siente en
invierno. Era curioso verlo con sus pantalones
roídos debajo de la rodilla, una camisa de color
indefinido, quemada por el sol, debido al constante
uso y por la tierra adherida en ella. De sombrero
llevaba un “gorro” (copa de un sombrero viejo), con
un orificio a la altura de la mollera; era de
complexión delgada, por no decir desnutrida. Sus
pies desnudos recorrían las zigzagueantes veredas
angostas llenas de espinas de mezquite, cardos y
púas de maguey por donde pasaban escuálidos
jumentos, hambrientos animales que pepenaban
macollos y ramoneaban retoños de mezquite y de otras
plantas silvestres.
Por las mañanas se sentaba en un tronco de maguey,
a veces en un trozo de nopal seco, o en una piedra
que era utilizada como banco. Calentaba su frágil
figura con las lengüetas del fuego que salía de uno
de los lados del fogón rodeado de tres piedras que
sostenía un comal de barro, encima del cual estaban
unas tortillas de maíz martajado, porque había sido
molido en un metate. Al lado se encontraba un
molcajete que contenía una salsa hecha con chiles
secos y xoconoxtle. Al otro lado, una olla de barro
en hervor que contenía unos quelites deshidratados
y, en ocasiones, nopales sin más aderezo que sal,
servido en un plato ennegrecido y despostillado,
porque cumplía la función de tapadera de la olla de
frijoles o mole de olla, en lugar de agua un jarrito
de pulque, y, por mesa, tenía a la sagrada tierra.
En un costado de la fogata estaba echado su
inseparable y fiel amigo “el pelotán del campesino”;
ése era el nombre de un famélico perro de raza
criolla color canela, pobre de estampa y de sangre;
su hocico descansaba encima de sus patas delanteras,
con la mirada atenta a los movimientos de sus amos.
Él también esperaba su ración que consistía en una
“gordita”.
En aquella época el periodo escolar era de febrero a
noviembre. De los diez años que fue a la escuela,
algunas veces pasó del primer año, lo inscribían en
segundo, pero a la primera semana de haber iniciado
el nuevo curso lo regresaban a primero, debido a que
en los dos meses que eran de vacaciones se le había
olvidado el producto de los diez meses aprendidos
con tanto sacrificio.
3
Xi mra t’uki bi ñäti ra b’edi da dähä
n’a ra zeki ra hme te ra za bi mpefi:
dega y’afi, mi ndude ra nkäximfi, ge’a ra ngäbo ra
ñomfi ra u’ada ge mi hat’i pa da migi ra t’afi,
bi fay’o ya deti, dega xuza, bi m’ego
dige’a mar’a ya jä’i mi jababi n’a tuki ra
boja. Ra nthumthuhu ra “ñ’othe” bi tähä po ra nge’a
mi hä n’a ra he ya mäkä, ge n’a ra hoga jä’i mi
umbabi dega baha pa da daki nuya dänga tse ge
nuna zeka hai xi tatabi nuya zänä xi tagi ya
tse. Mi unga ra thede nu’a ra thandi ko ya
pikaxexgo xki ntuni ri ngati ha ya
ñähmu, nu’a ra pahni inbi fädi xahño ra kuhu,
xki nzät’i ko ra hyadi, xki hä ndunthi ne po ra hai
xki nkuet’e, dige’a ra fui mi häts’i n’a ra
“gorro” (ra t’uka tsant’i ra ndäxjua fui),
ko n’a ra otsi ha ra ndehe, mi nthandi n’a ra yot’a
bätsi mi othobi ra nzaki, ya t’uka ua mi y’o
ñ’oua mi deni ha ya ñ’u xki nkäxni xi mra
nts’ut’i mi ñuts’i ya b’ini dega t’ohi,
ya zunja ne ya b’int’a ya u’ada po habu
mi thogi ya noxka nondo, ya ndumthuhu
mbon’i ge mi jondi ya ts’uta, ya bätsi ya
u’ada ne mi tsapabi ya r’oho ya t’ohi ne mar’a ya
mbänga ndäpo.
Gatho ya xudi mi hudi ha n’a ra ñämfi, n’andi ha n’a
ra ndunza dega yot’a xät’o, o ha n’a ra do,
ge’u mi hä dega nthuhni. Mi pati ra t’uka
b’ai ko ya jäne ra tsibi mi poni ha n’a ra
hyo ra nt’uspi xki thet’i ko hñu ya do ge’a mi totse
n’a zeki ra doy’o, maño dige’a ra doy’o mi ha
mi tä r’a ya ts’oguhme xki thoki dega tsast’adethä
ra nge’a xki nkuni ha n’a ra juni, ha
ra hyo nuna nt’uspi mi tits’i n’a ra mada ge mi kä
ra thont’añ’i xki thoki dega yot’a ñ’i ne ra ixkähä.
Ha man’a ra hyo n’a ra ts’oe ha mi punts’a
nzani r’a ya yot’a k’ani, n’andi r’a ya yot’a
xät’ä honsehe mi peui
ra u, nuna ntsi mi xit’i ha n’a ra mbot’a ne done
mohi, ra nge’a mi thuts’i n’andi dega njäm’í dige’a
nu’a ra ts’oe dega ju o mar’a ya iki
ra t’ot’i: pa da dut’a ra ntsi mi tits’i n’a ra t’uka
b’ada ra sei, ne po ra mexa mi hä ra mäka xihmai.
Ha n’a ra hyo dige’a nu’a tsibi mi b’eni ra
ñ’oui nu’a inmi u’ege dige’a “ra tsant’i ra memthä”,
njabu mra thuhu n’a ra noxka tsat’io
mra kuhu ra ut’zai, ra hyoya dega b’ai
ne dega ji, ha ra ts’one mi tsaya maño ha ya y’e,
ko ra nthandi mi huts’i ha ya hmu nub ’u mi
ñ’oni. Nu’a nehe mi tom’i ra zeka ntsi
ge mi n’a ra t’uka “ts’oguhme”.
Ha nuya jeya bi thogi ra nzadi mi fudi
ra zänä ra febrero ne mi juadi ha ra zänä ra
noviembre, dige’u ya r’et’a zänä ge bi
ma ha tat’a jeya ha ra nguzadi n’andi mi
thogi ra mudi ra jeya, mi thutsabi ra
thuhu ha ra nyoho ra jeya, pe ra mudi
ra yotopa xki fudi nu’a r’ayo jeya mi
jotsi man’aki ha ra mudi jeya, ra
nge’a ge nuya yoho ya zänä ge mi tsaya xki pumfri
gatho nu’a xki pädi ko ndunthi ra ts’edi nuya
r’et’a zänä.
4
El profesor Tomás Martínez Rangel fue el fundador de
la única Escuela Primaria con que cuenta esta
comunidad que lleva por nombre “Jaime Nuno”. En
algunas ocasiones se ausentaba para atender a padres
de familia o para acompañar a las autoridades del
lugar a las comisiones para hacer gestiones de
varios servicios que ahora disfruta la comunidad y
de otros pueblos circunvecinos, como lo es el de
irrigación con aguas negras. Al salir dejaba
encargados a los alumnos con los más grandes. En los
cuadernos del responsable ponía algunas operaciones
de matemáticas o ejercicios de español. Esta
práctica suele suceder en las escuelas unitarias,
que son atendidas hasta tres grados en un turno.
El “doctor”, con el fin de que su paladar se
endulzara, era objeto de bromas. Sus compañeros le
hacían travesuras; uno de ellos le pidió que se
comiera tres gises. Al terminar le obsequiaba un
dulce o una moneda que posteriormente se la volvían
a quitar para jugar a las canicas. Esta malicia
infantil, provocaba que varias veces se escurrieran
gruesas gotas de lágrimas sobre las pálidas mejillas
del “doctor”. Lloraba en silencio, sin quejidos,
como lo hacen varias personas de su estirpe ante las
carencias e injusticias que se padecen.
Los adolescentes indígenas, a diferencia de los
citadinos, tardan en entrar a esta etapa de la vida,
debido a diversos factores como: la alimentación,
pero sobre todo por el trabajo físico que desempeñan
para ganarse el sustento. Además pasan sin
experimentar tantos problemas como el adolescente de
la ciudad. Para esta época nuestro personaje ya se
empleaba por un salario como jornalero agrícola,
conviviendo y defendiéndose de los abusos de los
demás con agresividad verbal y, en ocasiones, en
forma física. Con el producto de su primera semana
laborada se compró sus primeros huaraches, ropa
usada que se podía adquirir el día miércoles en
Actopan (día de plaza) y su sombrero que por cierto
le duró poco por ser objeto de bromas pesadas de
parte de los demás. Éste y otros más generalmente
terminaban con el ala hecha jirones o apachurrado
por pisotones.
Los pueblos de la región organizan fiestas
religiosas, pocas de índole civil; sufragan los
costos por cooperación entre ellos; también, a
través de mayordomías. Ahorran durante todo el año
para darles de comer a los integrantes de la música
de viento y a toda persona que quiera comer sin pago
alguno. El menú es casi siempre mole rojo o verde
con piezas de pollo, arroz, frijoles; todo servido
en un solo plato.
5
Ra xahnate mra thuhu ra Tomás Martínez Rangel, ge’a
mi futi nuna ngu nsadi ge’a sehe
petsi nuna t’uka hnini ge bi thutsabi ra
thuhu ra “Jaime Nuno”, ha r’a ya pa mi poni
pa da ñäui ya dada ya bätsi o pa da meui r’a
ya nzaya dige’a nuna t’uka hnini pa da nei da
t’adi ra mfats’i pa da t’ot’e r’a ya b’efi
ge xa t’ot’e ha nuna t’uka hnini ne
mar’a ya t’uka hnini kohi getbu , ngu
pa ri ñ’unthe ya uähi ko ya b’othe. Nub’u mi
poni mi tetebi nuya bätsi mra
dängi ne man’a mi pädi, ha ya hem’i mi
thutsabi r’a ya b’ede pa da bädi da ot’e ya uenda
o r’a ya b’efi pa da bädi da nuti ne
da y’ofo ra ñämfo xahño, nuna b’efi ge
njabu ra nthoki ge nubia mapaya ha ya ngu
nsadi ha ya t’uka hnini, habu n’a ra
xahnate sehe utabi nhñu njeya
ha n’a zeki ra pa ne ko n’a sehe
ra njut’i.
Ra “ñ’othe” ko ra njätsi da ugi ra ne, ya
ñ’oui mi ot’abi ya ts’okate, n’a dige’u
bi apabi da tsi hñu ya zeki ra näni ko nge’a
mi y’ohni, xki juadi mi umbabi n’a ra dodfi o r’a ya
nxani ya boja ge’a m’efa mi hänbabi ra nge’a
mi ñ’eni ha ya kanicas. Nuna hñäkuate mi ot’abi
ga bätsi mi japi ge ndunthi ma iki ra “ñ’othe,
mi taxki ya dänga tagi ya gida ha ra hmi xki hat’i
dega nguentí, mi zoni dega njone inmi nk’e ngu ot’e
ndunthi ya jä’i petsi nu’a ra y’u nub’u
ja ra hyoya ne nub’u otho ra ts’utui
pa ge’u.
Ya bätsajä’i mudimehai, n’añ’o ya b’ui
ko nge’u nuya bätsajä’i ya mehnini inga
mänta kut’a ha nuna zeki dige’a ra b’ui,
ra nge’a ja n’añ’o ya ts’oki pa inga mahyegi:
ngu te gatho tsi, pe nu’a petsi ra juadi hmä
po ra b’efi xa hñei nu’a gatho pefi pa
da dähä pa ñuni. Nehe thogi nuya mponi thogi, inte
tsa ndunthi ya xuhña ngu thogi nuya bätsajä’i ya
mehnini. Po nuya jeya nuna já’i di ñähu mi mpefi
dega memthä, mi ñ’oui ra b’efi ne mi
totsabi dige’u gatho ya ñ’otsa mi ot’abi
mar’a to’o mi ñ’oui ha ra b’efi, mi thädi ko
ya ts’ohni nu’a mi t’ot’abi n’andi ko ya npuni.
Ko ra mudi njut’i ra yotopa bi mpefi
ba tai ya mudi zesthi ne ya ngänga
dutu bi tai ha ra tai nuni Mañuts’i (ra pa ra tai),
ne bi tuki n’a ra r’ayo fui maske inte bi tsetuabi
ra nge’a bi t’otuabi ra hñäkuate ko nge’a ne
nu’u mar’a mi tai, mi tuni nu’u mi ntheui.
Nuna ne mar’a mi tai mi juadi mi tunbabi, mi ts’uzeni
o mi net’i ko ya hnet’i.
Ya t’uka hnini dige’a nu’a ra hyodi hoki ya
ngo pa da beni ya nkamfri n’a tuki dige’a
mar’a ya feni, jut’i ya b’ohnña po gatho ya
mfaste dige’u, nehe b’ui ya b’etri,
nuya jä’i jonthi ra boja gatho ra jeya pa
da umbabi te da tsi ya memt’a ya hoka nzafi nehe
to’o da ne da ñuni ne inda ne inte ma boja da jut’i.
Nuna ntsi ge nzäi t’uni ra mem’a ñ’i ra theni
o ra k’angi ko n’a zeki ra oni, ra
arro ne ra ju gatho xituabi ha n’a ra mohi.
6
La quema de juegos pirotécnicos es una de las pocas
distracciones con que se cuenta, además de las misas
y procesiones. En una festividad de estas, en el
Municipio de Santiago de Anaya, el día de su santo
patrono “Santiago Apóstol” a fines del mes de julio,
comunidad distante a diez kilómetros de Boxtha Chico
“el doctor” fue a divertirse en este festejo. Iba
recorriendo los puestos de chalupas, tacos, pulque y
cervezas, cuando vio que uno de los “cuates”,
Rafael, gemelo de Moisés de apellido Vargas del
pueblo vecino de Teofani, aprovechando que el
propietario de un puesto de elotes hervidos se
distrajo, viendo el caminar provocativo de una chica
afortunada por dones que la naturaleza le dio,
agarra un elote sin pagarlo. Los otros que iban con
él hicieron lo mismo. “El doctor” los imita,
agarrando el suyo, y en eso el dueño de los elotes
alcanza a verlo y sin decirle “agua va”, toma el
palo con que movía dichos elotes del cazo y le
arrima un solo golpe a la altura de la cabeza y la
espalda. El “doctor” fue a dar allá por el suelo
semiinconsciente, pataleando y con espuma en la
boca; en eso el “cuate” Rafael ve lo que le sucedió
al “doctor” y llama a sus compañeros para tundirle
al ofensor, Bernardino a quien echaron sobre la
plataforma de un carro de redilas como un bulto, y
continuaron la diversión. Pero al rato lo dejaron en
su choza de pencas de maguey. Vino a despertar al
día siguiente sin recordar nada, tal vez por el
golpe o por lo empulcado que estaba que ni se acordó
de esto.
En las bodas y fiestas de quince años, es el primero
en bailar con la novia o quinceañera; es aventado
para pedir las piezas y para bailar con las chicas
de la ciudad, que seguramente por compasión
aceptaban acompañarlo. No hay fiestas en que no esté
presente y que no baile con las muchachas o señoras
visitantes, y si no lo acompañan, se pone a bailar
solo.
Entre las pocas distracciones que tiene un jornalero
es la de hacer albures y bromas pesadas a los demás
y emborracharse con pulque o bien viendo pelear a
otros, tal es el caso de nuestro personaje. En
cierta ocasión que no tenía dinero para beber,
estaba sentado, alejado del resto del grupo y lo
llamaron para que participara en una apuesta de
cinco litros de pulque. Su contrincante el llamado “Lario”,
más alto y de unos cuarenta kilos de peso más que
él. La regla fue no golpearse la cara; tampoco en la
cabeza. Pero le fue “como en feria”, a tal grado
que al día siguiente soltaba unos lastimeros
quejidos al caminar, pero no se rajó y pudo beber
pulque gratis.
7
Ra ts’ot’i ya nt’eni xa thoki dega tsibi ge’a n’a
tuki ja pa gi handi ne gi ode ra mixa
nehe da boni ra nthet’i ra nzunda. Ha n’a
dige’a nuya ngo mi ja nuni la hnini ra thuhu ra nthenga
hai ge nubia fädi ko ra thuhu ra Santiago de Anaya.
Ge mi t’otuabi ra ngo ra mäka hmu ra
“Santiago Apóstol” ra ngätsi ra zänä ra julio, nuna
hnini ri ngohi ngu r’et’a m’o ra nteni
dige’a ra t’uka B’osta. “Ra ñ’othe” bi
ma da handi nuna ngo. Mi y’o mi handi ya mpa ntsänga
hme, ya pants’ahme, ya sei ne habu mi mpa ya
jutsa dehe, ham’u bi nuti ge n’a ra go
mra thuhu ra Rafael ge’a mi ngoui ra Moisés mi petsi
ra yonthuhu ra Vargas mra mengu n’a ra t’uka
hnini ra thuhu ra nt’ofani, bi handi ge to’o
mi pa ya fat’a mänxa mi nuti hanja ra y’o n’a
ra nxutsi, ngu mi xaxi ra mfeni gatho to’o mi handi
nu’a ra mehai bi umbabi, bi mihi n’a ra mänxa ne
inbi jut’i nu’u mi teni mi jabu
nehe, ra “ñ’othe”, bi feti bi gu
ra meti nu’a bi npunts’i to’o ra meti
ya mänxa “inte bi xipabi” bi ju ra za nu’a ra nt’äni
ya mänxa bi umbabi n’a ra nthont’i ha ra hmayuja,
ri ngohi made ra ñäxu ne ra xutha. Ra “ñ’othe
ba tagi ri ngepu ha ra hai, bi umbabi n’a ra
hodu mi uäts’i ra ua, mi t’iki ne bi bonga
ya fugi ra ne. Nub’u mi npunts’i
ra “Rafe” bi handi te bi t’ot’abi ra “ñ’othe”
ne bi mati ya ñ’oui pa bi umbabi r’a mpetk’u
to’o bi muni, ra Berna bi t’ents’i
maño ha n’a ra boja, bri fote ngu n’a
ra r’oza ne nuyu bi teni bi y’o
dega mpaha. Mi nde n’a tuki bi ts’ogi ha ra
t’ungu xki thoki ko ya y’e ya u’ada,
ba ehe da nuhu ra hyats’i man’a ra pa, inte mi beni,
pode po nu’a ra nthont’i o po ra ntixfani
dega sei xki tsi.
Ha ya nthäti ne ya ngo dega r’et’a ma kut’a
njeya ge’a ri mudi nei ko ra nxutsi ri
nthäti ra to’o bi t’otuabi ra ngo, ingi petsi
ra ntsu pa da adi to’o da neiui, nehe ko ya nxutsi
ri ñ’ehe nuni ya hnini, ge pode ri nhueke ge
poni da ñ’oui da neiui. Otho ra ngo ge inda
ma da b’ai nubu ne ge inda nei, nub’u
ya nxutsi o ya b’ehña xa nzonte ingi
ne da neiui, da nei sehe,
Dige’a ya tuki ya mpaha da metsi ya menthä
ge’a ya hñädondo, da ot’abi ya tsokate mar’a
ya jä’i, da ntixfani ko ra sei o nehe da handi ya
ntuhni da ot’e mar’a. Ngu bi ot’e
n’aki ma jä’ihu ge inmi hä ra boja pa tai ra
dai ra sei pa da tsi, mi hudi ri ngepu dige’a
ra t’uka munts’a jä’i ge mi ntsithe, bri
hmati pa da t’ot’e n’a ra ntähä dige’a kut’a
nt’eni ra sei, bri thänbabi n’a ra nzute
ge fädi ko ra thuhu ra “Lario”, man’a mxa hñets’i ne
mi petsi ngu yoho n’ate ya kilo dige’a mi petsi,
Ra nkähi bi t’ot’e ge inda mpuniui ha
ra hmi ni ge’a ha ra ñäxu. Di mä pa ge’ihu,
ngu t’ena bi thotsi “ngu n’a ra ngo,” nu’a man’a ra
pabi hyats’i mi hegi r’a ya hmafi ne ya nk’e
ra nge’a xi mra ñ’u nub’u da tsapi da
y’o, pe inbi gohi ri mote ne bi bet’i
ya sei, inte bi gut’i.
8
Es de hacer notar que las personas que tenían
pulque, pocas veces lo producían con el fin
comercial, sino por el placer de convivir y
compartir el espumoso y blanco brebaje, que es como
suero de queso, contenido en una jícara o un jarro,
por la que pasaban los labios de los convidantes.
Después de beber, limpian con la palma de la mano el
lugar donde se posaron los labios en el
recipiente, antes de pasarla a otra persona.
De las pocas veces que trabaja para comprar su
alimento insustituible que es el pulque, como
requisito pide dos comidas, pero para hacer tiempo
se escapa por los matorrales. Aparenta realizar sus
necesidades fisiológicas en un promedio de seis
veces de un lapso de media hora cada una, otra
misma cantidad para tomar pulque, la finalidad es
hacer tiempo y evitar el desgaste físico. Del tiempo
contratado trabaja menos de la mitad de las horas
contratadas, comentan contemporáneos de don “chano”
que él también tuvo las mismas costumbres para
evadir el arduo trabajo del campo, hasta en esto
tienen que ver las leyes de la herencia.
Un domingo como a las cuatro de la tarde se corrió
el rumor de que había una carrera de caballos
organizada por Cirilo, quien apostó dos cartones de
cervezas al competidor del pueblo de Boxaxni y lo
pagaba el perdedor. El “doctor”, llegó con una
gallina debajo de las axilas apostándola por medio
cartón de ese líquido amargo; nadie le hizo caso y
en eso llegó su compañera de la intimidad, la
“Juanchis”. Esta señora había llegado un día a
visitar a una familia y “el doctor”, se la apropió y
vivió con ella. Por esas fechas sonaba mucho el
apellido de un dirigente político de apellido de la
Madrid, también así se conoce a la señora “Juana de
la Madrid”. Le reclamaba que por qué se había traído
a la gallina que estaba empollando y, como estaba
muy molesta, le manoteó a su hombre. Como consuelo
de esto, “el doctor” tomó para olvidar los
sinsabores que da la vida.
Estas escenas eran frecuentes. El otro día, muy
caluroso por cierto, el pulque se agota pronto,
escasea en muchos lugares en donde se vende, sólo
faltaba pasar por la casa de la “Linda”, su nombre
verdadero es Hermelinda Ángeles. Bernardino pide a
la “Juanchis” que pregunte si había este remedio
para la sed. Él parado en el camino no quería pasar,
tenía una deuda, no había ido a “quebrar” unos
magueyes, (así se le llama al proceso de extraer el
corazón de este agave y prepararlo para raspar).
Hermelinda se compadece de ellos; acepta vender algo
de pulque, pero antes pide que el “doctor” pase,
sirve en una jácara que trae en la mano, pero para
desquitar su coraje ella pide a la “Juanchis” que le
de un trompazo en la mera boca del “doctor”. La
“Juanchis” mira la jícara, voltea la vista a donde
estaba parada su pareja y se retira un poco para
tomar.
9
Ga ot’e ga udi ge ya jä’i ge tsi ya sei, n’a
tuki maiki da xit’i pa da mpa, xit’i po ra
paha pa da ñojui nu’a ra ntaxi ko ra fugi
ñ’ethi, ge ri nthe ngu ra githe pigi ya gexo,
mpo ha n’a ra ximo o n’a ra b’ada, ge habu
huts’i ya xine nu’u thogi nu’u to’o ri
nxepi, M’efa da b’et’i da thuki
ko ra y’e habu bi hutsi ra ne to’o bi
b’et’i ha nu’a ra mpo sei, ebu da
umbabi mar’a ya jä’i.
Dige’a n’a t’uki ya pa ri mpefi pa da
tai nu’a da tsi ge ingi pote ge ra thuhu ra
sei, ngu n’a ra nt’adi pa da mpefi, adi yoho
maiki da ñuni, pa da ot’e da b’edi ya
mapa ri ñ’ogi ha ya ndäpo, ngu t’ena pa da ot’a
ra thäb’i ha ngu r’ato maiki, habu da hudi
ngu made ra ora tat’a n’a, man’a ya iki nehe pa dama
da tsi ra sei,
atho nuna ot’e ge pa inda mpefi, inda
ntsabi ne inda thege ra ts’edi. Dige’a nu’a
ra pa da mpefi inda zot’e ni made ra
pa, ena gatho to’o bi fädi ra dada nu’a ndu ra
“chano” ge nehe mi njabu ko nuya nzäi mi petsi,
pa da u’ege dige’a ra b’efi ha ra b’atha ne
inmi tsabi, ge nuna ri ñ’ehe da nu ya b’epi
ra mehai dige’a ya tsogi.
N’a ra pa, mra ndomingo, ngu ra goho ra nde, bi y’o
ra b’ede ge ma xa nja n’a ra ntähä dega r’ihi ya
fani ge bi tsani n’a ra n’oho ra thuhu
ra “lilo”, ge’a bi ents’i n’a ra ntähä dega
yoho ya karto dega jutsa dehe, ko n’a ra mengu ra t’uka
hnini ra thuhu ra B’oxaxni, ge xa jut’i to’o xa b’edi.
Ra “ñ’othe “bi tsoho ko n’a ra
oni mi tsati ha ra kaxju mi ents’i ra
ntähä po made ra karto dige’a nu’a ra dehe xa
njuts’i ge into bi ot’abi ma zu. Ha nu’a, bi
tsoho ra ñ’oui to’o b’eniui
nu’a ra ”Juanchis”, nuna b’ehña, bi tsoho
n’a ra pa da nk’ohni n’a ra m’ui ne nu’a ra
“ñ’othe “ ha bi zämi nubu, bi ja ra meti
ne bi b’ui ko nge’a. Po nuya pa xi mi nt’ode
n’a ra yomthuhu dige’a n’a ra pinhyo De la Madrid,
nehe njabu fädi nuna b’ehña “Juana de
la Madrid”. Bi ñ’ani hanja ba tsi nu’a ra oni
ge mi kai ya mädo, mi hui, ne xi mi poho
ra kue bi petuabi ra ne ra däme, pa bi
hu ra mui ra “ñ’othe” bi bet’i ya
jutsa dehe pa da pumfri nuya ts’othogi ge unga ra b’ui.
Nuna thogi nzäi xi mi nja, nu’a man’a ra pa xi mi
ot’e ndunthi ra pahyadi, ra sei juadi mont’a,
thege mont’a ha ya ngu habu ri mpa, honsehe
mi b’edi da thogi ha ra ngu ra”Linda”, nuna
b’ehña ge ra thuhu majuäni ra Hermelinda
Ángeles. Ra Berna bi b’epabi ra b’ehña
ra “Juanchis” ge da nt’ani xama mi ja nuna ñ’edi pa
ra nduthe, nu’a mi b’ai ha ra ñ’u inmi ne xa thogi,
mi petsi n’a ra thai, inbi ma da “tehmi” r’a
ya u’ada (njabu thutuabi nu’a ra b’efi
nthoki pa da hämp’abi ra mui ra u’ada pa
ñätsi da at’i). Ra Hermelinda bi hnuke dige’u,
bi ena ge aha da papabi n’a tuki ra sei, pe
met’o bi adi ge ra “ñ’othe” xa thogi,
mi b’ai getbu bi xituabi ha n’a ra ximo ge mi
hä ha n’a ra y’e, pe pa da k’otsi nu’a ra kue
mi ñ’oui bi enbabi ra “Junchis”ge met’o da
umbabi n’a mpuni
10
Puntería y “zaz” se oye un sonido seco, que hizo
fluir el líquido viscoso rojizo de la boca y de las
fosas nasales de “el doctor”. Éste se limpia con el
dorso de la mano; la hemorragia no cede, entonces
desanuda las dos extremidades de su camisa, que
tenía amarradas a la altura de la cintura; arranca
dos trozos de tela, los hace bolita y las pone en
cada orificio de la nariz, con sus manos temblorosas
toma la jícara que antes ya había sido absorbida por
Juana. Los asistentes, junto con Hermelinda, no
paraban de reír a carcajadas por la exhibición.
Hace pocos años, se construyó la carretera asfaltada
de la Lagunilla al Boxtha; “el doctor” fue empleado
con el puesto de vigilante por las noches. Dicha
actividad no la pudo cumplir con seriedad puesto que
sólo se iba a dormir encima de los materiales de la
construcción y de fierros; sólo duró seis semanas de
encargado; tardaron para pagarle, y cuando lo
hicieron, fue en un solo pago que al recibirlo no
podía dar crédito de cuánto tenía. Pidió a varias
personas que le contaran una y otra vez cuánto era y
le dijeran la cantidad. Algunos lo tildaron de
presumido; lo cierto es que no había tenido en sus
manos tanto dinero junto que ni siquiera sabía
cuánto era. Este dinero duro poco; se terminó porque
invitaba a sus amigos a beber, cosa que hacían
muchos. “El doctor” toda la vida está bajo los
efectos de ese elixir sagrado que hace olvidar las
penas, angustias, situación material, bien reza un
dicho popular que “borracho y dormido se olvida lo
amolado.” El “doctor” siempre está protegido en los
sagrados brazos del Dios Ometochtli, que significa
dos conejos en la Lengua Náhuatl. Los mexicas lo
tuvieron como la deidad del pulque. Algunas personas
le atribuyen también el atributo de la Diosa
Mayahuel el ser la Diosa del pulque. Estos tienen la
misma descendencia en la leyenda de los
cuatrocientos conejos.
Los facultativos no se ponen de acuerdo a qué viene
la afición de beber. Unos dicen que es para
compensar algunas calorías ausentes en los alimentos
que uno consume; otros, debido a la falta de
voluntad del bebedor para separarse de la adicción
que causa esta bebida, mientras que los terceros
aseguran que es por imitación y los demás afirman
que es debido a las causas de la genética. Lo que
sí también influye es la forma de haber vivido desde
niño, como externara con mucho acierto el poeta
Rubén Darío en Cantos de vida y esperanza
que dice:
11
ha ra ne ra “ñ’othe”. Nu’a ra b’ehña
bi nuti ra ximo ne ebu bi mpunts’i
pa da handi habu mi b’ai ra däme, bi njuki
n’a tuki pa da ät’abi xahño “zaz” bi nt’ode
n’a ra mpet’ane xi nts’edi, ge bi ot’e
da boni n’a ra thehe mxa ntheni ne xi
ri mpet’e ha ra ne, ha ra xiñu ra “ñ’othe”.
Nuna ñ’oho bi thuki ra ne ko n’a ra y’e,
nu’a ra ji inbi tsaya da boni, ebu bi
xoti yoho ya hyo ra pahni ge mi thutsi po ra hñuti,
bi tuni bi poni yoho ya t’uka
zeki dige’a nu’a ra dutu, bi ot’e ya
t’uka tsant’i ne bi fäti ha tat’a n’a ya
otsi ra xiñu, ko ya y’e mi uät’i bi mihi ra
ximo ge xki juadi xa tsiki ra Juana. Nu’u
to’o mi b’ai getbu ko ra Hermelinda inbi
tsaya dega thede, xi ts’edi mi nthede po nu’a
ra nt’ot’e.
Ot’e
n’a tuki ya jeya, bri thoki ra
nxikañ’u bri kots’i ra chapopote dige’a ri ñ’ehe
dige’a Ndexu pa ri mani B’osta. Ra “ñ’othe”
bi mpefi nubu bi t’umbabi dega nzute
dega xui, nuna b’efi inbi tsa da pefi
xahño ra nge’a ge honsehe mi pa
ha nuna b’efi pa da ähä mi hñots’e
maño dige’a ya boja ne mar’a ya mpefi.
Honsehe bi tseti r’ato
ya yotopa dige’a nu’a ra b’efi, inbi jutabi
mont’a ra njut’i ne habu bi häni nu’a ra boja
bi t’umbabi gatho. Ha mi hä gatho nuna boja inbi
kamfri hangu mi petsi. Bi apabi n’añ’o ya
jä’i pa da pede n’a ne man’a maiki ne da xipabi
hangu mi petsi. R’a ya jä’i bi enbabi ge xi
mra ñ’ets’i, ge ga mä majuäni ge hinham’u xki
petsi ha ra y’e nuna ra ndunthi ra boja xa
munts’i inmi pädi hangu ra boja mi ge’a. Nuna boja
bi tseti n’a tuki ya pa bi juati
mont’a ra nge’a bi ñojui ya ñ’oui pa da tsitheui,
ge nuyu já’i ri hneki ndunthi. Ra “ñ’othe”gatho
ra b’ui xa tsi nuna mäka dehe ge ot’e
da mpumfri ya ntsom’i ya ts’othogi ne ra
nhyoya ya jä’i: ri nxadi n’a ra hmä xi fädi habu
ra za ge “ra ntixfani ne ra t’ähä gi mpumfri ri
nhyoya”. Xa ntehe po ya mäka y’e
ra Ajuä ra Ometoxli ge poni ra thuhu ra Yoho
B’anjua ge njabu mä ra Hñäki ya Ndeznä. Nuya
Ndeznä bi petsi ngu ya nzunda ra sei. Mar’a
ya jä’i ena ge nehe ra Maki Me ra Mayáhuel ge’a nehe
ra Mäki Me ra u’ada. Nuya nzunda petsi mahyegi
ya y’u ha nu’a ra b’ede dige’a ya goho nthebe
ya b’anjua. Ya ñ’othe ingi huts’i ra nkohi ge
habu ri ñ’ehe nuna mpaha pa da ntsithe. R’a
ena ge pa da nzot’e r’a ya nzaki ge othobi nu
ya ntsi di tsihu, mar’a ra nge’a othobi ra
paha pa da ts’ogi dige’a ra ts’ithe, ya nhñu ra
nge’a feti to’o tsithe. Nu’u mar’a ri
ñ’ehe ngu ra tsogi ma dadahu. Nu’a ge nehe ri
ñ’ehe nu’a hanja gatho sta b’uihu
digeb’u ma nbätsihu, ngu bi mä ko
ndunthi majuäni ra hogats’on’ahmä ra Rubén Darío ha
“Ra ntuhu dega b’ui ne ra bendom’i ge
bi mä:
12
“Yo supe de dolor desde mi infancia;
mi juventud ……¿fue juventud la mía?,
sus rosas aún me dejan su fragancia,
una fragancia de melancolía”.
Es entonces, que se buscan antídotos momentáneos de
este gran mal que es la melancolía. Algunas personas
saben manejar muy bien esta sensación y la
transforman en momentos de dicha, viven felices,
disfrutan de sus logros y aspiran a obtener más; en
tanto que otros caen en su influjo y se
autodestruyen poco a poco.
13
“Nugi da pädi ra ñ’u digeb’u ma nbätsi;
Ma nbäsjä’i…… ¿ bi nbäsjä’i ma meti?,
Ya noxadoni bi tsogi ra mfänt’i,
N’a ra mfänt’i dega ndumui.
Ebu ge ri thoni ya ñ’ethi pa nuna dänga
hñeni ge ra thuhu ra ndumui. R’a ya jä’i pädi
da et’i ra b’ui xahño nuna ntsa ne ri
punt’i ha ya n’amitho pa da b’ui ha
ya mpaha, b’ui mpaha ri johya, tsa ma kui
nu’a xa tsupabi ra ts’edi xa ot’e
ne tom’i da hohi man’a tui: nu’u
mar’a ingi pädi da njabu, tso ha ra y’e
nuna ts’o nzäi ne ri njuadi sehe r’ama
tuki ne r’amats’u